|
|
Azerbaycan
Azerbaycan, tarih sahnesinde M.Ö. 6. asırdan itibaren görülmeye
başlar. Jeopolitik durumu itibariyle, devamlı istilalara uğramış ve
çeşitli devletlerin hakimiyeti altında kalmıştır. Bu bölgede kurulan
ilk devlet, Ahameni Komutanı Sahrap Atropates'in temellerini attığı
krallıktır. Atropates Krallığının ismi zamanla değişikliklere
uğramış, Sasanilerce Azurbeycan, Süryanilerce Azerbaigan olarak
isimlendirilmiştir. Türkler ve İranlılar ise bölgeye Azerbaycan ismi
vermişlerdir.
Atropetes Krallığından sonra bölgeye sırasıyla Selevkoslular,
Ermeniler, Romalılar ve Sasaniler hakim olmuşlardır. Türklerin
buraya esaslı yerleşmeleri M.S. 4. ve 5. asırlarda olmuştur. Daha
sonra Sasani Hükümdarı Nuşirevan bölgeye İranlıları yerleştirme
politikasını takip etmiştir. Yedinci asırdan itibaren büyümeye
başlayan İslam devleti Azerbaycan'ı fethe başladı. Bu fetih
hareketi, 643'te bölge tamamen Müslümanların hakimiyeti altına
geçmesiyle tamamlandı.
Daha sonra Abbasiler burayı Türk emirler vasıtasıyla idare ettiler.
Abbasi Devletinin yıkılmasıyla, bu topraklarda birtakım yerli
hanedanlar beylik kurdular. Yedinci asırdan itibaren Selçuklu
Akıncıları Azerbaycan'a girdiler. Fakat burada kesin bir hakimiyet
tesis edemediler.
1015-1016'dan sonra buraya Oğuz boyları yerleşmeye başladı. 1043
senesinde Tuğrul Bey, amcası ve amcaoğlunu buraya fethe gönderdiyse
de, Bizanslılarla uzun süren çarpışmalardan bir netice alınamadı.
Azerbaycan'ın kesin Selçuklu hakimiyeti altına girmesi Sultan
Alparslan devrinde olmuştur.
Azerbaycan, 12. ve 13. asırlar arasında Atabegler ve Harezmşahların
hakimiyeti altına girdi. Daha sonra Moğollar, bölgeye 1320'de
girmeye başladı. Cengiz'in burada hakimiyeti kısa sürdü, Cengiz'in
ölümünden sonra Azerbaycan Cuci milletinin istilasına uğradı.
Onlardan sonra İranlıların hakimiyetine giren Azerbaycan, bir süre
sonra da Altınordu Devletinin hakimiyetine girdi.
On altıncı asrın ilk yarısına kadar bu istilalar devam etti.
Azerbaycan'a ilk Osmanlı seferi ise 16. asırdan itibaren başladı.
Yavuz Sultan Selim Han Safevilerle olan savaşları esnasında, 1514'te
Tebriz'i aldıysa da, şehir tekrar Safevilerin eline geçti. 1534'te
Kanuni Sultan Süleyman Han Tebriz'i aldı ve ertesi sene bütün
Azerbaycan'ı fethetti. 1555'te çıkan karışıklık sonucu Azerbaycan
tekrar Safevilere bağlandı. Sultan Üçüncü Murad Han devrinde tekrar
Osmanlıların eline geçti.
1539'dan sonra Azerbaycan'da muhtelif hanlıklar kuruldu. Bunlarda
kargaşalık; 19. asra kadar devam etti. Bu asırda bazı kalkınma
hareketleri başladıysa da, sonuçları ancak 20. asrın başlarında
görüldü. Nihayet, 28 Nisan 1920'de kızılordunun istilası ile Sovyet
rejimi ilan edildi. Azerbaycan bugünkü statüye gelene kadar,
Gürcüler-Ermeniler ile birlikte Kafkasya federasyonu şeklinde idare
edildi.
5 Aralık 1936'da topraklarının bir kısmı Ermenilere bir kısmı da
Gürcülere verildi. Böylece Kafkasya'da kalan Azerbaycan toprakları
üzerinde Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan olmak üzere Rusya'ya
bağlı üç cumhuriyet kuruldu.
1989'da Rusya'da başlayan Glasnost ve Prestroika politikası ile
Kuzey Azerbaycan'da maddi ve manevi değerlere dönüş başladı.
Ermenilere verilen bölgeleri geri almak için ayaklanmalar oldu.
1990'da bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Cumhuriyetine giren
Kızılordu, ülkeyi baştan başa kana buladı.
Sovyetler Birliği, bir süre bağımsızlığını ilan etmeye çalışan
cumhuriyetlerine karşı baskısını sürdürdü ise de, Ağustos 1991'de
Azerbaycan, Letonya, Estonya ve Litvanya bağımsızlıklarını ilan
ettiler. Bunları diğer Türk devletleri takip etti. Azerbaycan ile
Ermenistan arasında Karabağ yüzünden çıkan savaş devam etmektedir.
1992 ortalarında yapılan seçimleri kazanan Halk Cephesi lideri
Ebulfeyz Elçibey devlet başkanı oldu.
|
